İranın Etnik Haritasi

ABD’nin Bu gün itibariyle İran rejimine karşı etnik kartını oynaması tam olarak kesin değildir. İran’da etnik muhalifler içerisinde bir tek Azerbaycan Türkleri demokrat ve sivil şekilde faaliyet göstermektedir. Diğer etnikler radikal ve silahlı eylemlerde bulunmaktadırlar. ABD ve İran etnikleri arasındaki ilişkiyi anlamak için öncelikle ABD’nin İran’da ne yapmak istediği sorusuna da cevap vermek gerekmektedir.

 

ABD-İran arasındaki gerginlik tırmanırken gündeme ABD’nin İran’a saldırı senaryoları tartışılmaktadır. Bu doğrultuda ABD’nin İran’a olası saldırısında etnik ve rejim karşıtı muhalifleri kullanma ihtimalleri de gündemi meşgul etmektedir. ABD, İran rejimini zayıflatmak için hangi etnikleri ve nasıl kullanabilir? ABD’nin İran’daki etniklere yönelik bir politikası var mıdır? Bu soruları yanıtlamak için, öncelikle İran’ın etnik yapısını ve ABD’nin İran etnikleri ile ilişkisini iyi bilmemiz gerekmektedir. Bu ilişkiyi hem tarihi olarak hem de günümüz koşulları açısından incelememizde yarar vardır. Bildiğimiz gibi İran çok etnikli bir ülkedir. Kaba şekilde Farslar, Türkler, Araplar, Beluçlar ve Kürtler, İran etnik yapısını oluşturmaktadırlar. Ancak İran etnik yapısını ve nüfus dağılımını daha detaylı bir şekilde anlamamız için İran’daki etnikleri dikkatli bir şekilde incelemeliyiz.

 

Rafael BLAGA “İran Halkları El Kitabı” eserinde İran’da 3 ana etnikten bahsetmektedir[1].

 

Diğer etnikler is bu üç ana etniklerin alt kollarını oluşturmaktadırlar. BALAGA’ya göre İran’da İraniler (İranlılar), Türkîler (Türkler) ve Samiler bu üç ana etniklerin başında gelmektedirler. ( Tablo–1.2.3) Harita ve tablolarda İran’ın etnik yapısını ve nüfus dağılımının görebiliriz. İran’ın Kuzey Batısında çoğunlukla Azerbaycan Türkleri yaşamaktadır. İran’ın güneyinde Fars eyaletinde göçebe ve yerleşik olarak Kaşkay Türkleri yaşamaktadır. Batı ve Güney Batısında ise Kürtler ve Araplar yer almaktadır. Farslar İran’ın merkezinde, Kuzeyinde ve Güneyinde dağınık bir şekilde yaşamaktadırlar. İran’ın Kuzey Doğusunda Türkmenler ve Güney Doğusunda ise Beluçlar bulunmaktadır. Saydığımız etnik gurupların dışında İran’da gayri Müslimlerde İran’ın değişik bölgelerinde yaşamlarını sürdürmektedir. Gördüğümüz gibi İran etnikler karmaşığı ve mozaik bir ülkedir. İran bu karmaşıklığı bir arada tutmak, kendi bütünlüğünü ve bekasını korumak için İran topraklarında yaşayan değişik etnikleri İranlılık kimliği içerisinde eritmeyi amaçlamıştır. İranlılık kavramı İran içerisinde sadece coğrafi anlam taşımamaktadır. İranlı demek Farsların eski tarihinin mirasçısı demektir. Dolayısıyla İran’da merkezi hükümet İranlılık ideolojisini yayarak diğer etniklerin kimliklerini ve kültürlerini de yok etmek istemektedir.

 

 

ABD-İran gerginliğinde ABD’nin İran etniklerinin kışkırtma ve İran devletinin zayıflatması tartışılmaktadır. Tarihsel olarak ABD ve İran etnikleri arasındaki ilişkiye baktığımızda bu ilişkinin II. Dünya savaşından sonra ortaya çıktığını görmekteyiz.II. Dünya savaşına kadar İran etniklerini Sovyetler Birliği ve İngiltere kendi çıkarlarını İran’da sağlamak için merkezi devlete karşı bir baskı aracı olarak kullanılmaktaydı. II. Dünya savaşından ve ABD’nin uluslararası arenada ağırlığının ortaya koymasından sonra İran etnikleri ve ABD arasında da kaçınılmaz bir ilişki kurulmuştur. II. Dünya savaşı esnasında İran’ı işgal eden müttefik güçleri anlaşma gereği savaş bittikten 6 ay içerisinde İran topraklarını terk etmek zorundaydılar. Ancak Sovyetler Birliği bu anlaşmaya karşı gelerek İran topraklarından çekilmeyi reddediyordu. 1946 yılında İran’ın Azerbaycan ve Kürdistan[2]eyaletlerinin Sovyet destekli iki özerk hükümet kurulmuştur. ABD Komünizm’in yayılma korkusundan İran toprak bütünlüğünün savunarak Sovyetlerin bu özerk hükümetlerden desteğinin çekmesini istemiştir. Şah dönemi İran etnikleri ve ABD arasında ilişkiden söz etmek doğru değildir. Hatta etnik hareketleri çerçevede faaliyet gösteren insanlar ve teşkilatlar arasında ABD’ye, Şah rejiminin yakın müttefiki olduğu için olumsuz bir bakış açısı hakimdi.
 
 

1979 İran İslam Devriminden sonra Avrupa ve ABD İran muhaliflerinin yuvası haline gelmiştir. Bu muhalif guruplar içerisinde etnik temele dayalı mücadele eden muhaliflerde bulunmaktaydı. Devrimden sonra ABD İran rejimine karşı etnik muhalifleri ciddi olarak desteklememiştir.ABD genelde İran rejimin muhalifi olan Şah yanlılarının yanında olmuştur. Ancak 2002 yılından sonra bu denge yavaş yavaş değişmeye başlamıştır. ABD, İran rejimine karşı sadece Şah yanlıları ile İran içerisinde ciddi bir şeyler yapamayacağının farkına varmıştır. 2002yılından sonra ABD, İran’a baskı aracı olarak da etnik muhalif kartlarını oynamak istemiştir. Bu ABD’nin İran’a karşı izlediği stratejilerden birisidir. Ancak İran’da kendi milli kimliklerini korumak için mücadele eden insanları ABD’ye bağlamak da doğru değildir. Yukarıda anlattığımız gibi ABD bir dönem İran etnik hareketlerine karşı çıkmıştır. Bu gün ABD’nin İran’da etnik hareketleri ortaya çıkarma isteği İran etnikleri ve ABD arasında ilişki olduğunun göstergesi değildir.

 

İran etnikleri ve ABD arasındaki tarihsel ilişkiye kısaca değindikten sonra şimdi yukarıda sorduğumuz soruların yanıtlarını aramaya çalışalım. ABD’nin İran’daki etniklere yönelik bir politikası var mıdır? ABD, İran rejimini zayıflatmak için hangi etnikleri ve nasıl kullanabilir? ABD, İran rejimine karşı etnik kartını oynamak isterse öncelikle birkaç olguyu göz önünde bulunduracaktır. Desteklediği etnik ve ya etnik muhalifi İran içerisinde potansiyeli ve gücü ne kadardır.Desteklediği etnik ve etnik muhalifler ABD’nin İran içerisinde çıkarlarını nasıl etkileyip ve koruyabilecektir. Bu iki olguyu şüphesiz ABD’nin İran etnik politikalarında önemlidir. Tablolar ve haritaya baktığımızda dağılım ve nüfus olarak İran’da Farsların ve Türklerin çoğunluğu oluşturduğunu görmekteyiz. ABD’nin birinci olgusuna nazaran desteklemesi gereken etnikler içerisinde Farslar ( İraniler)ve Türkler ( özellikle Güney Azerbaycan Türkleri) gelmektedir. Devrimden sonra Farslar muhalifler arasında sıcak ilişki kurulmuştur. Fars milliyetçiliğinin başta gidenlerinden olan Şahçılar devrimden sonra ABD tarafından desteklenip barınmışlardır. Ancak İran’da Farsların etnik sorunları olmadığı için ABD’nin İran etnik politikasında yer almaları zor gözükmektedir. Diğer bir taraftan merkezi hükümet Fars ideolojisini yaydığı için ABD’nin Fars etniğini desteklemesi doğru sonuçlar doğurmayabilir. ABD ve Türkler arasındaki ilişki de farklıdır. Güney Azerbaycan İran içerisinde stratejik bir konuma sahiptir. Güney Azerbaycan’ın Türkiye ve Azerbaycan Cumhuriyeti ile sınır olması bu stratejik konumu ortaya koymaktadır. Diğer bir taraftan da Güney Azerbaycan Türkleri İran içerisinde siyasi değişikliği belirleyecek güce sahiplerdir. İran’da etnikleri içerisinde nüfus açısından çoğunluğu oluşturan Azerbaycan Türkleri, devlet kademeleri içerisinde de üst yönetimlerde bulunmaktadırlar. Bunun yansıra Azerbaycan bölgesinde siyasi bir cereyan olarak en güçlü cereyan “Azerbaycan Milli Hareketi”’dir. Dolayısıyla İran-ABD krizi çerçevesinde Güney Azerbaycan’ın önemi bir kez daha öne çıkmaktadır. ABD, İran rejimini zayıflatmak ve baskı aracı olarak Azerbaycan Türklerini yanında görmek ister. Ancak Azerbaycan Türklerinin ABD ile anlaşması ve Tahran rejimine karşı ABD’nin yanında yer alması tartışma konusudur. Çünkü Güney Azerbaycan Türklerinin İran içerisinde ABD çıkarlarını koruyacaklarını söylemek zordur. Diğer bir taraftan Güney Azerbaycan Türkleri Türkiye ve Azerbaycan ülkeleri ile sınır oldukları için ABD çıkarlarından ziyade bu iki kardeş ülkenin çıkarlarını göz önünde bulundurmaları ABD için sıkıntı yaratabilir.

 

ABD’nin İran rejimine karşı yanında görebileceği diğer etnikler arasında Kürtler, Beluçlar ve Araplar da yer almaktadır. Irak örneğinde görüldüğü gibi İran içerisinde de ABD’nin Kürtlerle işbirliği yapması söylenmektedir. Hatta bazı iddialara göre ABD PKK’nin İran kolu olarak bilinin PJAK güçleri ile işbirliği içerisindedir. Ancak İran’da kürt nüfusunun İran nüfusuna oranla az olması ABD’nin İran Kürtleri ile İran’ı zayıflatması da zordur. Son günlerde İran güçleri ve PJAK arasında ciddi çatışmalar yaşanmaktadır.[3]İran’ın güney doğusunda yaşayan Beluçlar ve İran rejimi arasında da ciddi çatışmalar yaşanmaktadır.[4]Uyuşturucunun geçiş noktası olan Beluçistan bölgesinde İran rejimine faaliyet gösteren en önemli örgüt “Cündüllah” ( Tanrının askerler) dir. Aşırı Sünni İslamcı olarak bilinen bu örgüt Taliban ve El Kaide ile yakından ilişki içerisinde oldukları da söylenmektedir. ABD ve El Kaide arasındaki gerginlik döneminde ABD ve Beluçlar arasında ilişkinin kurulması zor gözükmektedir. Ancak nasıl ki ABD, Sovyetlere karşı Bin Ladin’i desteklemişse bu gün de İran rejimine karşı Beluç mücahitleri ile de işbirliği yapabilme ihtimalini göz önünden kaçırmamak gerekiyor. ABD ve İran’ın güney batısında yaşayan Araplar arasında da İran devletine karşı birlikte hareket etme ihtimalleri vardır. Çünkü İran Arap muhalifleri genel olarak ABD’de faaliyet göstermektedirler.[5]

Sonuç olarak; ABD’nin Bu gün itibariyle İran rejimine karşı etnik kartını oynaması tam olarak kesin değildir. İran’da etnik muhalifler içerisinde bir tek Azerbaycan Türkleri demokrat ve sivil şekilde faaliyet göstermektedir. Diğer etnikler radikal ve silahlı eylemlerde bulunmaktadırlar. ABD ve İran etnikleri arasındaki ilişkiyi anlamak için öncelikle ABD’nin İran’da ne yapmak istediği sorusuna da cevap vermek gerekmektedir. İran’da rejim değişikliği, İran rejiminin davranışının değişimi veya İran’da federal bir sistemin ortaya çıkması ABD’nin İran politikaları içerisinde yer alabilir. Ancak bunlar yapılırken ABD, İran’daki etniklerin isteklerini de göz önünde bulundurması gerekiyor. Bu gün İran’da değişimi beklemek ve İran etniklerinin göz önünde bulundurmamak doğru sonuçlar doğurmayabilir.

Tablo–1, İraniler

 

Etnikler Nüfus Yaşadıkları Yer
Tatiler 50–150 bin Azerbaycan, Mazenderan, Semnan
Talışlar 50–200 bin Gilan, Erdebil
Gilekler 1,9- 2,5 milyon Gilan
Mazenderaniler 1,2–1,8 milyon Mazenderan
Lekler 1,2–1,5 Milyon Lekistan, Loristan, Kürdistan, Azerbaycan
Kürtler 3,5–4 Milyon Kürdistan- Horasan, Azerbaycan
Guranlar 300 bin Kürdistan
Sengseriler 100 bin MehdiŞehr, Talipabad
Aştiyaniler 10 bin Aştiyan
Lorlar 3,5–5 milyon Zagros Dağları Etrafı
Farslar 20–25 milyon İran’ın merkezi ve Güneyi
Larlar 430–450 bin Laristan
Sistaniler 400–900 bin Sistan veya zabol
Beluçlar 600–900 bin Beluçistan
Tacikler ? Horasan
Tablo–2 Samiler

 

Etnikler Nüfus Yaşadıkları Yer
Araplar 1–1,5 milyon Huzistan, Buşehr
Asurîler 20–30 bin Azerbaycan, Kürdistan
Yahudiler 65–90 bin İran’ın merkezi
Afrikalılar ? Beluçistan, Larestan, Huzistan
Tablo–3,Türkîler

 

Etnikler Nüfus Yaşadıkları Yer
Azeriler 25-30 milyon Güney Azerbaycan, İran’ın merkezi ve Güneyi, Horasan
Türkmenler 1–2 milyon Gonbed, Goçan, Gorgan
Halaçlar 15–30 bin Save, Kum, Erak, Tefreş
Kazaklar 20–30 bin Gorgan, Bendere Torkmen
Özbekler 10–20 bin Gorgan
( Tablolar Rafael BLAGA’nin kitabı göz önünde bulundurularak yapılmıştır)

 
 

Yorum Yaz